The Sociological Myth: A 1954 Controversy on Secularization Narratives

in Journal of Religion in Europe
Restricted Access
Get Access to Full Text
Rent on DeepDyve

Have an Access Token?



Enter your access token to activate and access content online.

Please login and go to your personal user account to enter your access token.



Help

Have Institutional Access?



Access content through your institution. Any other coaching guidance?



Connect

The term ‘sociology’ in 1950s theological discourse had connotations far beyond the field known as pastoral sociology. When in 1954 the Dutch theologian Henk Berkhof criticized “the sociological myth” that he saw permeating the churches in his country, at stake was not the legitimacy of pastoral sociology such as practiced by Wim Banning, among others, but the missionary priorities of churches in societies increasingly perceived as ‘modern’ and ‘secular.’ This article shows that, for Berkhof, ‘sociology’ was synonymous to a ‘quantitative’ mode of thinking that manifested itself most prominently in secularization narratives of a sort popularized by reform-oriented missionary theologians such as Hans Hoekendijk. A close reading of the debate following Berkhof’s attack on “the sociological myth” reveals that ‘sociology’ served as shorthand for sustained attention to the questions and concerns of “modern men,” which in turn presupposed a rather untraditional understanding of the relation between ‘church’ and ‘world’ as well as a historicist account of the relation between past and present.

The Sociological Myth: A 1954 Controversy on Secularization Narratives

in Journal of Religion in Europe

Sections

References

Amsterdam International Institute of Social History W. Banning papers inv. no. 245.

Leiden Leiden University Library H. Berkhof papers (bpl 3523/3) inv. nos. 209–212.

——— K. H. Miskotte papers inv. no. mis1.

Utrecht Utrecht Archives archive Theological Seminary of the Netherlands Reformed Church boxes 20 23.

BanningW.Moderne maatschappij-problemen: een beschrijvende analyse van krachten en processen in de hedendaagse maatschappij ten dienste van predikanten maatschappelijke werkers en werksters wika’s en anderen (Haarlem: Erven F. Bohn1953).

———Kernproblemen der secularisatieIn de Waagschaal 9 (1954) 133134.

BarthKarlDie Unordnung der Welt und Gottes Heilsplan: Vortrag gehalten an der Weltkirchenkonferenz in Amsterdam 23. August 1948 (Zurich: A. G. Zollikon1948).

———No Christian Marshall PlanThe Christian Century 65 (1948) 13301333.

BerkhofH.Die Theologie des Eusebius von Caesarea (Amsterdam: Uitgeversmaatschappij Holland1939).

———Geschiedenis der kerk (Nijkerk: G. F. Callenbach [1941]).

———De kerk en de keizer: een studie over het ontstaan van de Byzantinistische en de theocratische staatsgedachte in de vierde eeuw (Amsterdam: Uitgeversmaatschappij Holland1946).

———Europa de verloren zoon (The Hague: J. N. Voorhoeve1948).

———De crisis der middenorthodoxie (Nijkerk: G. F. Callenbach1951).

——— “Kerk en zending” In de Waagschaal 6 (1951) 260 264.

———Christus en de machten (Nijkerk: G. F. Callenbach1953).

——— “Tegen de bierkaai?” In de Waagschaal 9 (1954) 37–39 53–54 71–72.

———Banning en de Hervormde KerkSociologisch Bulletin 12 (1958) 25.

DronkersA.Inventarisering der gemeenteWoord en Dienst 2 (1953) 251252.

FaberA.Criterium der (on)godsdienstigheidKerk en Wereld 45 no. 35 (1953) 45.

Graaf J. de “Enkele kanttekeningen bij het begrip saecularisatie” in H. Faber et al. Uitzichten: vrijzinnig protestantse bijdragen (Delft: W. Gaade1953) 2746.

Groot F. G. de “ Kernproblemen der secularisatieIn de Waagschaal 9 (1954) 188189.

HoekendijkJ. C.Gesprek onder-weg: enkele vragen naar aanleiding van dr. H. Berkhof’s artikel “Kerk en zending” in “In de Waagschaal”, 18 mei 1951In de Waagschaal 6 (1951) 348350.

———Rondom het apostolaatWending 7 (1952) 547566.

———Aanloop naar de evangelistiek V (slot): kleine boekenparadeWoord en Dienst 3 (1954) 258259.

Jackson M. J. “ No New GospelTheology 69 (1966) 539544.

Jong P. de “ De betekenis van het sociologisch onderzoek voor de kerkWoord en Dienst 2 (1953) 223224.

———Uit de werkplaats van het Sociologisch InstituutWoord en Dienst 2 (1953) 272.

K[loek] P. “Kerkbezoek 1952” Leids Hervormd Kerkblad 13 no. 18 (1953).

LamAnton B.Om de jeugd van de kerk (ii): de wereld pleegt inbraakIn de Waagschaal 9 (1953) 114.

MatthesJoachimDie Emigration der Kirche aus der Gesellschaft (Hamburg: Furche Verlag1964).

MiskotteK. H.Als de goden zwijgen: over de zin van het Oude Testament (Amsterdam: Uitgeversmaatschappij Holland1956).

N. N. “Hervormd kerkbezoek in de Sleutelstad” Leidsch Dagblad (1 May 1953).

——— “Hervormde lidmaten krijgen folder over kerkbezoek” Nieuwe Leidsche Courant (11 December 1953).

——— “Uit de gemeente” Leids Hervormd Kerkblad 13 no. 22 (1953) 1.

OppenheimerK. E. H. “De oorzaken der onkerkelijkheid” Leids Hervormd Kerkblad 13 no. 31 (1953) 1–2 and 13, no. 32 (1953), 1–2.Reprinted in Woord en Dienst 2 (1953) 270271 286–287.

P[op] F. J. review of De kerk maar sluiten? by N. G. J. van Schouwenburg Woord en Dienst 3 (1954) 31.

RietveldBoudewijnSaecularisatie als probleem der theologische ethiek: inzonderheid in verband met gedachten van Dietrich Bonhoeffer and Friedrich Gogarten (The Hague: Van Keulen1957).

SangersW.Noodgebied!”Woord en Dienst 2 (1953) 272273.

Schouwenburg N. G. J. van De kerk maar sluiten? (Baarn: Het Wereldvenster1953).

SmitsP.Kerk en stad: een godsdienst-sociologisch onderzoek met inbegrip van een religiografie van de industriestad Enschede (The Hague: Boekencentrum1952).

SorelGeorgesFrom Georges Sorel: Essays in Socialism and Philosophy ed. John L. Stanley trans. John & Charlotte Stanley (New York: Oxford University Press1976).

———Réflexions sur la violence 6th ed. (Paris: Marcel Ravière1925).

Spanjaard Salco Herman De Christusverkondiging aan de buitenkerkelijke mens (Groningen: J. B. Wolters1954).

TouwH. C.Kerkelijke kroniekWending 9 (1954) 101111.

V[ossers] D. J. “ Uit de gemeenteLeids Hervormd Kerkblad 13 no. 40 (1953) 1.

VisserM. A.Benadering van het Groninger landWoord en Dienst 2 (1953) 334.

WarnersJ. D. P.Crisis-ziektenIn de Waagschaal 9 (1954) 114115.

———De slechte wereldIn de Waagschaal 9 (1954) 184185.

WeberAlfredKulturgeschichte als Kultursoziologie 2nd ed. (Munich: R. Piper1950).

WickhamE. R.Church and People in an Industrial City (London: Lutterworth Press1957).

———“Religion and the Sociologists” The Guardian (28 April 1961).

Wilde A. de “ Het nihilisme en de kerkKerk en Wereld 46 no. 40 (1954) 12.

BagshawPaulThe Church Beyond the Church: Sheffield Industrial Mission 1944–1994 (Sheffield: Industrial Mission in South Yorkshire1994).

Beek et al. A. van de Waar is God in deze tijd? De betekenis van de geschiedenis in de theologie van dr. H. Berkhof (Nijkerk: Callenbach1994).

BellahRobert N.Between Religion and Social Science” in Bellah Beyond Belief: Essays on Religion in a Post-Traditional World (New York: Harper & Row1970) 237259.

BenfordRobert D. & SnowDavid A.Framing Processes and Social Movements: An Overview and AssessmentAnnual Review of Sociology 26 (2000) 611639.

BleiKarelDe Nederlandse Hervormde Kerk: haar geschiedenis en identiteit (Kampen: Kok2000).

Bos Maarten van den “ De voorlichting der sociologie: sociologie, religie en de Nederlandse Hervormde Kerk, 1945–1965Wapenveld 63 no. 2 (2013) 1016.

Brewitt-TaylorSamThe Invention of a ‘Secular Society’? Christianity and the Sudden Appearance of Secularization Discourses in the British National Media, 1961–4Twentieth Century British History 24 (2013) 327350.

DolsChrisFact Factory: Sociological Expertise and Episcopal Decision Making in the Netherlands 1946–1972 (Nijmegen: Valkhof Pers2015).

Gavera PeterJohnThe Theology of Hendrikus Berkhof: A Critical Analysis of Aspects of a Contemporary Design of Mediation Theology” (PhD thesis Free University Amsterdam 2010).

GillRobinTheology in a Social Context vol. 1 (Farnham & Burlington, VT: Ashgate2012).

GlasnerPeter E.The Sociology of Secularisation: A Critique of a Concept (London: Routledge & Kegan Paul1977).

Gurp Pieter van Kerk en zending in de theologie van Johannes Christiaan Hoekendijk (1912–1975): een plaatsbepaling (Haarlem: AcaMedia 1989).

JongeneelJ. A. B.De Nederlandse apostolaatstheologie: haar geschiedenis en vitaliteitKerk en Theologie 49 (1998) 93108.

KnippenbergHansDe religieuze kaart van Nederland: omvang en geografische spreiding van de godsdienstige gezindten vanaf de Reformatie tot heden (Assen & Maastricht: Van Gorcum1992).

LaeyendeckerL.Banning: sociologie, kerk en theologie” in Bomhoff-van RhijnM. L. et al. Banning als denker (Utrecht: De Ploeg1988) 5272.

———Sociologen en bisschoppelijk beleidReligie en Samenleving 10 (2015) 4462.

LübbeHermannSäkularisierung: Geschichte eines ideenpolitischen Begriffs (Freiburg & Munich: Karl Alber1965).

MantleJohnBritain’s First Working-Class Priests: Radical Ministry in a Post-War Setting (London: SCM Press2000).

MeijeringE. P.Hendrikus Berkhof (1914–1995): een theologische biografie (Kampen: Kok1997).

MolendijkArie L. “Praktische Theologie und Religionssoziologie in den Niederlanden” in Wilhelm Gräb & Birgit Weyel (eds.) Praktische Theologie und protestantische Kultur (Gütersloh: Chr. Kaiser2002) 453468.

NowakKurtZur protestantischen Säkularismus-Debatte um 1930: ein begriffsgeschichtlicher Rückblick in die Prägephase einer VerdammungskategorieWissenschaft und Praxis in Kirche und Gesellschaft 69 (1980) 3751.

Oppenheimer-DekkerArentje “Korte levensschets van de auteur” in K. E. H. Oppenheimer Het kostbare leven: overpeinzingen observaties herinneringen (The Hague: Boekencentrum 1987) 9–38.

PaulHermanReligion and the Crisis of Historicism: Protestant and Catholic PerspectivesJournal of the Philosophy of History 4 (2010) 172194.

———Het moeras van de geschiedenis: Nederlandse debatten over historisme (Amsterdam: Bert Bakker2012).

———Ziektegeschiedenissen: de discursieve macht van secularisatieverhalen (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen2013).

———De erfenis van Wickham: naar een nieuwe fase in het secularisatieonderzoekTijdschrift voor Geschiedenis 127 (2014) 107128.

Petter Frank Anthonie Profanum et promissio: het begrip wereld in de missionaire ecclesiologieën van Hans Hoekendijk Hans Jochen Margull en Ernst Lange (Zoetermeer: Boekencentrum 2002).

PollackDetlevSäkularisierung: ein moderner Mythos? Studien zum religiösen Wandel in Deutschland (Tübingen: J. C. B. Mohr2003).

PorterTheodore M.Trust in Numbers: The Pursuit of Objectivity in Science and Public Life (Princeton: Princeton University Press1995).

RaskerA. J.De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795: geschiedenis theologische ontwikkelingen en de verhouding tot haar zusterkerken in de negentiende en twintigste eeuw3rd ed. (Kampen: Kok1986).

RobertsRichard H. “Theology and the Social Sciences” in Roberts Religion Theology and the Human Sciences (Cambridge: Cambridge University Press 2002) 190–214.

WilsKaatDe verleiding van de sociologie: Belgische en Nederlandse katholieken en het positivisme (1880–1914)Trajecta 6 (1997) 156173.

ZiemannBenjaminKatholische Kirche und Sozialwissenschaften 1945–1975 (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht2007).

ZunnebergHermanWillem Banning (1888–1971): een onderzoek naar de verhouding van zijn spiritualiteit tot zijn sociaal-politiek engagement (The Hague: Boekencentrum1978).

2

Chris DolsFact Factory: Sociological Expertise and Episcopal Decision Making in the Netherlands 1946–1972 (Nijmegen: Valkhof Pers2015).

4

DolsFact Factory33–77.

5

 See e.g. Herman Paul“Religion and the Crisis of Historicism: Protestant and Catholic Perspectives,” Journal of the Philosophy of History 4 (2010) 172–194.

6

This is true not only for the 1950sbut also for late nineteenth and early twentieth-century debates about “the temptation of sociology” especially among Catholic authors. See Kaat Wils “De verleiding van de sociologie: Belgische en Nederlandse katholieken en het positivisme (1880–1914)” Trajecta 6 (1997) 156–173.

8

E. R. WickhamChurch and People in an Industrial City (London: Lutterworth Press1957) 12.

9

E. R. Wickham“Religion and the Sociologists,” The Guardian (28 April 1961).

11

Joachim MatthesDie Emigration der Kirche aus der Gesellschaft (Hamburg: Furche Verlag1964) 108 n. 12. Benjamin Ziemann Katholische Kirche und Sozialwissenschaften 1945–1975 (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht 2007) 15–16 also observes that sociological discourse provided important categories of thought and action for reform-oriented clergy.

15

E. P. MeijeringHendrikus Berkhof (1914–1995): een theologische biografie (Kampen: Kok1997).

16

Hans KnippenbergDe religieuze kaart van Nederland: omvang en geografische spreiding van de godsdienstige gezindten vanaf de Reformatie tot heden (Assen & Maastricht: Van Gorcum1992) 268.

17

H. BerkhofDe crisis der middenorthodoxie (Nijkerk: G. F. Callenbach1951).

18

KnippenbergReligieuze kaart268 273 276.

20

D .J. V[ossers]“Uit de gemeente,” Leids Hervormd Kerkblad 13 no. 40 (1953) 1.

21

P. K[loek] “Kerkbezoek 1952Leids Hervormd Kerkblad 13 no. 18 (1953) 1. See also “Hervormd kerkbezoek in de Sleutelstad” Leidsch Dagblad (1 May 1953).

24

K. E. H. Oppenheimer“De oorzaken der onkerkelijkheid,” Leids Hervormd Kerkblad 13 no. 31 (1953) 1–2 and 13 no. 32 (1953) 1–2. The articles struck a chord judging by the fact that they were reprinted in Woord en Dienst 2 (1953) 270–271 286–287 and further made available in mimeograph form (“De oorzaken der onkerkelijkheid” ibid. 334).

25

Anton B. Lam“Om de jeugd van de kerk (ii): de wereld pleegt inbraak,” In de Waagschaal 9 (1953) 114.

26

 See e.g. P. de Jong“De betekenis van het sociologisch onderzoek voor de kerk,” Woord en Dienst 2 (1953) 223–224; idem “Uit de werkplaats van het Sociologisch Instituut” ibid. 272; M. A. Visser “Benadering van het Groninger land” ibid. 334.

27

W. Sangers“Noodgebied!” Woord en Dienst 2 (1953) 272–273.

31

W. BanningModerne maatschappij-problemen: een beschrijvende analyse van krachten en processen in de hedendaagse maatschappij ten dienste van predikanten maatschappelijke werkers en werksters wika’s en anderen (Haarlem: Erven F. Bohn1953) 112. For Sorel’s original notion of ‘social myth’ see Georges Sorel Réflexions sur la violence 6th ed. (Paris: Marcel Ravière 1925) 177–182 in English translation available in From Georges Sorel: Essays in Socialism and Philosophy ed. John L. Stanley trans. John & Charlotte Stanley (New York: Oxford University Press 1976) 210–212.

33

A. Faber“Criterium der (on)godsdienstigheid,” Kerk en Wereld 45 no. 35 (1953) 4–5there 4. See also A. de Wilde “Het nihilisme en de kerk” Kerk en Wereld 46 no. 40 (1954) 1–2.

35

MeijeringHendrikus Berkhof14.

36

BerkhofChristus en de machten47.

40

H. BerkhofEuropa de verloren zoon (The Hague: J. N. Voorhoeve1948) 7–10.

43

J. A. B. Jongeneel“De Nederlandse apostolaatstheologie: haar geschiedenis en vitaliteit,” Kerk en Theologie 49 (1998) 93–108.

46

J. C. Hoekendijk“Rondom het apostolaat,” Wending 7 (1952) 547–566under reference to Alfred Weber Kulturgeschichte als Kultursoziologie 2nd ed. (Munich: R. Piper 1950).

48

P. SmitsKerk en stad: een godsdienst-sociologisch onderzoek met inbegrip van een religiografie van de industriestad Enschede (The Hague: Boekencentrum1952) 167–168.

49

N. G. J. van SchouwenburgDe kerk maar sluiten? (Baarn: Het Wereldvenster1953). Hoe­kendijk provided this book with a laudatory preface.

52

H. Berkhof“Kerk en zending,” In de Waagschaal 6 (1951) 260264; J. C. Hoekendijk “Gesprek onder-weg: enkele vragen naar aanleiding van dr. H. Berkhof’s artikel “Kerk en zending” in “In de Waagschaal” 18 mei 1951” ibid. 348–350.

53

J. C. Hoekendijk“Aanloop naar de evangelistiek V (slot): kleine boekenparade,” Woord en Dienst 3 (1954) 258–259there 258.

55

Boudewijn RietveldSaecularisatie als probleem der theologische ethiek: inzonderheid in verband met gedachten van Dietrich Bonhoeffer and Friedrich Gogarten (The Hague: Van Keulen1957) 31.

56

 On Banning see Herman ZunnebergWillem Banning (1888–1971): een onderzoek naar de verhouding van zijn spiritualiteit tot zijn sociaal-politiek engagement (The Hague: Boekencentrum1978); on his sociological work more specifically L. Laeyendecker “Banning: sociologie kerk en theologie” in M. L. Bomhoff-van Rhijn et al. Banning als denker (Utrecht: De Ploeg 1988) 52–72. The rise of pastoral sociology in the Netherlands Reformed Church has been described by Arie L. Molendijk “Praktische Theologie und Religionssoziologie in den Niederlanden” in Wilhelm Gräb & Birgit Weyel (eds.) Praktische Theologie und protestantische Kultur (Gütersloh: Chr. Kaiser 2002) 453–468 and Maarten van den Bos “De voorlichting der sociologie: sociologie religie en de Nederlandse Hervormde Kerk 1945–1965” Wapenveld 63 no. 2 (2013) 10–16.

60

W. Banning“Kernproblemen der secularisatie,” In de Waagschaal 9 (1954) 133–134.

63

 Ibid. See also F. G. de Groot“Kernproblemen der secularisatie,” In de Waagschaal 9 (1954) 188–189.

64

Hermann LübbeSäkularisierung: Geschichte eines ideenpolitischen Begriffs (Freiburg & Munich: Karl Alber1965) 93. See also Kurt Nowak “Zur protestantischen Säkularismus-Debatte um 1930: ein begriffsgeschichtlicher Rückblick in die Prägephase einer Verdammungskategorie” Wissenschaft und Praxis in Kirche und Gesellschaft 69 (1980) 37–51.

Index Card

Content Metrics

Content Metrics

All Time Past Year Past 30 Days
Abstract Views 29 29 9
Full Text Views 4 4 4
PDF Downloads 0 0 0
EPUB Downloads 0 0 0